6331 sayılı Kanun'a göre işverenin temel yükümlülükleri

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, kamu ya da özel ayrımı yapmadan ve çalışan sayısına bakmadan işyerlerinin büyük bölümünü kapsar. İşyerinden işyerine değişen, yükümlülüğün olup olmadığı değil, kapsamı ve sıklığıdır.

Bu rehber, işverene düşen temel görevleri genel hatlarıyla anlatır. Amacı hukuki görüş vermek değil, hangi başlıklara bakmanız gerektiğini göstermektir. İşyerinize özgü sorular için iş güvenliği uzmanınıza, işyeri hekiminize ve gerektiğinde bir hukukçuya danışmanız gerekir.

Genel çerçeve: sorumluluk işverendedir

Kanun işverene, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlama görevi verir. Bu görev; riskleri önlemeyi, gerekli araç ve gereci sağlamayı, çalışanları bilgilendirip eğitmeyi, alınan önlemlerin uygulanıp uygulanmadığını izlemeyi ve eksikleri gidermeyi içerir. Sık karıştırılan üç nokta şudur:

• Dışarıdan hizmet almak sorumluluğu devretmez. Bir OSGB ile anlaşmanız, işveren olarak sorumluluğunuzu ortadan kaldırmaz; uzman ve hekim size yol gösterir, önlemi almak sizin görevinizdir.
• Çalışanların da yükümlülükleri vardır, ancak bunlar işverenin sorumluluğunu azaltmaz.
• İş sağlığı ve güvenliği önlemlerinin maliyeti çalışana yansıtılamaz. Eğitim, sağlık muayenesi ve kişisel koruyucu donanım için çalışandan ücret alınamaz.

Tehlike sınıfı ve uzman, hekim görevlendirme

Yükümlülüklerin kapsamını büyük ölçüde işyerinin tehlike sınıfı belirler. Tehlike sınıfı, işyerinin asıl faaliyetine karşılık gelen faaliyet koduna (NACE kodu) göre az tehlikeli, tehlikeli ya da çok tehlikeli olarak belirlenir.

İşveren, çalışanları arasından ya da OSGB'den hizmet alarak iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirir. Çok tehlikeli işyerlerinde (A), tehlikeli işyerlerinde en az (B), az tehlikeli işyerlerinde en az (C) sınıfı uzman gerekir. Aylık hizmet süresi çalışan sayısına ve tehlike sınıfına göre hesaplanır.

Az tehlikeli sınıfta yer alan ve çalışan sayısı belirli bir sınırın altında kalan işyerlerinde, işverenin ya da işveren vekilinin gerekli eğitimi alarak bu hizmetlerin bir bölümünü kendisinin üstlenmesi belirli koşullarla mümkündür. Görevlendirme yükümlülüğünün yürürlük tarihi ise işyerinin tehlike sınıfına, çalışan sayısına ve kamu ya da özel sektör işyeri olmasına göre değişir. Bu tarih bazı işyeri grupları için birden çok kez ertelenmiştir; kendi işyeriniz için güncel durumu mutlaka teyit edin.

Risk değerlendirmesi ve acil durum hazırlığı

Risk değerlendirmesi, işyerindeki tehlikelerin belirlenip hangi önlemin kim tarafından, ne zamana kadar alınacağının yazıya döküldüğü çalışmadır. İşveren bu çalışmayı yapar ya da yaptırır; çalışmayı uzman, hekim, çalışan temsilcisi ve işi bilen çalışanların yer aldığı bir ekip yürütür.

Risk değerlendirmesi ve acil durum planı, çok tehlikeli işyerlerinde en geç 2, tehlikeli işyerlerinde 4, az tehlikeli işyerlerinde 6 yılda bir yenilenir. İşyerinde önemli bir değişiklik olduğunda ya da iş kazası yaşandığında bu süre beklenmez.

Acil durum hazırlığında işverenden beklenenler şunlardır:

• Yangın, patlama, deprem, kimyasal yayılım gibi olası acil durumları önceden belirlemek
• Acil durum planını hazırlamak ve çalışanlara duyurmak
• Arama, kurtarma, tahliye, yangınla mücadele ve ilk yardım için destek elemanı görevlendirmek
• Yılda en az bir kez tatbikat yapmak ve sonucunu kayda almak

Eğitim, bilgilendirme ve çalışan katılımı

Çalışanlar işe başlamadan önce iş sağlığı ve güvenliği eğitimi alır. Temel eğitimin süresi az tehlikeli işyerlerinde en az 8, tehlikeli işyerlerinde 12, çok tehlikeli işyerlerinde 16 saattir. Eğitim; çok tehlikeli sınıfta yılda bir, tehlikeli sınıfta iki yılda bir, az tehlikeli sınıfta üç yılda bir yenilenir. Eğitimde geçen süre çalışma süresinden sayılır.

İş değiştiğinde ya da yeni bir makine devreye girdiğinde eğitim bu değişikliğe göre tekrarlanır. Tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde çalışacak kişilerin, yapacakları işle ilgili mesleki eğitim aldıklarını belgelemeleri de aranır.

İşveren ayrıca çalışanları karşılaşabilecekleri riskler ve alınan önlemler hakkında bilgilendirir, görüşlerini alır ve çalışan temsilcisi belirlenmesini sağlar. Elli ve üzeri çalışanı olan ve altı aydan uzun süren sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliği kurulu oluşturulur.

Sağlık gözetimi

İşveren, çalışanların işyerinde maruz kalacakları risklere göre sağlık gözetimine tabi tutulmasını sağlar. Muayene işe girişte yapılır, iş değişikliğinde ve işin devamı süresince düzenli aralıklarla tekrarlanır. Periyodik muayene en geç; çok tehlikeli işyerlerinde yılda bir, tehlikeli işyerlerinde üç yılda bir, az tehlikeli işyerlerinde beş yılda bir yapılır. İşyeri hekimi gerekli gördüğünde bu aralığı kısaltabilir.

Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işlerde çalışacaklar, işe uygun olduklarını gösteren sağlık raporu olmadan işe başlatılamaz. Muayene sonuçları sağlık verisidir; gizli tutulur ve yalnızca yetkili kişilerce görülür. Hangi tetkikin gerektiğine işyeri hekimi karar verir.

Kayıt, bildirim ve belgeleme

Yapılan işin belgesi yoksa, denetimde ya da bir uyuşmazlıkta yapıldığını göstermek güçleşir.

• İş kazası, işverence yetkili kolluk kuvvetine derhal, Sosyal Güvenlik Kurumu'na ise kazadan sonraki 3 iş günü içinde bildirilir.
• İş kazaları ve meslek hastalıkları kayda alınır, nedenleri incelenir ve rapor düzenlenir.
• Zararla sonuçlanmayan ramak kala olaylar da incelenir.
• Uzman ve hekimin tespit ve önerileri onaylı deftere yazılır; işveren bu önerileri değerlendirip gereğini yapar.
• Eğitim, muayene ve tatbikat kayıtları saklanır.
• İş ekipmanlarının periyodik kontrolleri ve ortam ölçümleri yetkili kişi ve kuruluşlarca yapılır; işveren bunların zamanında yaptırılmasından sorumludur.