Çalışanların iş sağlığı ve güvenliğindeki hakları ve yükümlülükleri

İş sağlığı ve güvenliği yalnızca işverenin yürüttüğü bir iş değildir. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu çalışana bir yandan haklar tanır, bir yandan da uyması gereken kurallar getirir. İşverenin bu hakları bilmesi iki nedenle önemlidir: hakkın kullanılmasını sağlamak kendi yükümlülüğüdür ve bu hakları kullanan çalışan aleyhine işlem yapılamaz.

Bu rehber genel bilgilendirme amacı taşır. Somut bir uyuşmazlıkta, olayın koşullarına göre bir hukukçudan görüş alınması gerekir.

Bilgilendirilme ve eğitim hakkı

Çalışan, yaptığı işte hangi risklerle karşılaşabileceğini ve bunlara karşı hangi önlemlerin alındığını bilme hakkına sahiptir. İşveren bu bilgiyi kendiliğinden vermek zorundadır; çalışanın sormasını bekleyemez.

Çalışanın bilgilendirilmesi gereken başlıca konular şunlardır:

• İşyerinde ve yaptığı işte karşılaşabileceği sağlık ve güvenlik riskleri
• Bu risklere karşı alınan koruyucu ve önleyici önlemler
• Kendisiyle ilgili yasal haklar ve sorumluluklar
• İlk yardım, yangınla mücadele ve tahliye konusunda görevlendirilen kişiler
• Olağan dışı durumlarda ne yapacağı ve nereye gideceği

Eğitim, muayene ve koruyucu donanımda maliyet çalışana ait değildir

Çalışan işe başlamadan önce iş sağlığı ve güvenliği eğitimi alır; eğitim belirli aralıklarla ve iş ya da ekipman değiştiğinde yenilenir. Eğitimde geçen süre çalışma süresinden sayılır ve eğitimin maliyeti çalışana yansıtılamaz. İş kazası geçiren ya da uzun süre işten uzak kalan çalışana, işe dönüşünde yeniden eğitim verilir.

Aynı ilke sağlık gözetimi ve kişisel koruyucu donanım için de geçerlidir. İşe giriş ve periyodik muayenelerin giderini işveren karşılar. Baret, eldiven, gözlük, emniyet kemeri gibi donanımlar çalışana ücretsiz verilir. Muayene sonuçları sağlık verisidir; çalışanın özel hayatı korunacak biçimde gizli tutulur.

Görüş bildirme ve çalışan temsilcisi

İşveren, iş sağlığı ve güvenliğiyle ilgili konularda çalışanların ya da temsilcilerinin görüşünü alır. Yeni bir teknolojinin devreye alınması, iş ekipmanının seçimi ve çalışma ortamının düzenlenmesi bu konular arasındadır.

Çalışan temsilcisi, çalışanları bu konularda temsil eden kişidir. Temsilci, çalışanlar arasında yapılan seçimle belirlenir; seçimle belirlenemezse işveren atar. Temsilci sayısı işyerindeki çalışan sayısına göre değişir. İşyerinde yetkili sendika temsilcisi varsa bu görevi o üstlenir.

Temsilci, tehlike kaynağının ortadan kaldırılması ya da riskin azaltılması için işverene öneride bulunabilir ve önlem alınmasını isteyebilir. Çalışanlar ve temsilciler, alınan önlemlerin yetersiz olduğunu düşündüklerinde yetkili makama başvurabilir. Temsilcilik görevini yürütmek ya da başvuruda bulunmak, çalışanın haklarının kısıtlanmasına gerekçe yapılamaz.

Çalışmaktan kaçınma hakkı

Ciddi ve yakın bir tehlikeyle karşılaşan çalışan, önlem alınana kadar çalışmaktan kaçınabilir. Bu hak, her rahatsızlık ya da olağan bir eksiklik için değil, çalışanın hayatını ya da sağlığını doğrudan tehdit eden durumlar için tanınmıştır ve belirli bir usule bağlıdır.

• Çalışan, iş sağlığı ve güvenliği kuruluna, kurul yoksa işverene başvurarak durumun tespit edilmesini ve önlem alınmasını ister.
• Kurul gecikmeden toplanır, kurulun bulunmadığı işyerinde işveren hemen karar verir. Karar çalışana ve çalışan temsilcisine yazılı olarak bildirilir.
• Karar çalışanın talebi yönündeyse, çalışan gerekli önlemler alınana kadar çalışmaktan kaçınabilir. Bu süredeki ücreti ve diğer hakları saklıdır.
• Tehlike önlenemeyecek kadar yakınsa çalışan bu usulü beklemeden tehlikeli bölgeyi terk edip güvenli yere gidebilir. Bu davranışı nedeniyle hakları kısıtlanamaz.
• Talebine rağmen önlem alınmazsa çalışan, bağlı olduğu kanun hükümlerine göre iş sözleşmesini sona erdirme yoluna gidebilir.

Çalışanın yükümlülükleri

Haklar, yükümlülüklerle birlikte gelir. Çalışan, aldığı eğitim ve işverenin talimatları doğrultusunda hem kendi sağlık ve güvenliğini hem de yaptığı işten etkilenen diğer kişilerin sağlık ve güvenliğini tehlikeye düşürmemekle yükümlüdür.

• Makine, cihaz, araç, tehlikeli madde ve taşıma ekipmanlarını kurallara uygun kullanmak
• Makine koruyucularını ve güvenlik donanımlarını yerinden çıkarmamak, devre dışı bırakmamak
• Verilen kişisel koruyucu donanımı doğru kullanmak ve korumak
• Gördüğü ciddi ve yakın tehlikeyi ya da koruma önlemlerindeki eksikliği işverene veya çalışan temsilcisine hemen bildirmek
• Denetimde saptanan eksikliklerin giderilmesinde işveren ve çalışan temsilcisiyle iş birliği yapmak

İşveren açısından pratik sonuçlar

Çalışanın kurallara uymaması işverenin sorumluluğunu kendiliğinden ortadan kaldırmaz. İşverenden yalnızca kural koyması değil, kuralı anlatması, uygulanıp uygulanmadığını izlemesi ve uymayanı uyarması beklenir. Bu nedenle bilgilendirme, eğitim, donanım teslimi ve uyarıların yazılı kayda bağlanması önem taşır.

Kurallara uymamakta ısrar eden çalışan hakkında iş hukukunun öngördüğü yollar işletilebilir. Bunun koşulları ve usulü olaya göre değişir; işlem yapmadan önce bir hukukçuya danışılması gerekir. Eğitimlerin planlanmasında ve kayıtların düzenlenmesinde işverenle birlikte çalışıyoruz.