Temizlik, güvenlik, yemek, bakım onarım, taşıma ya da üretimin bir bölümü çoğu işyerinde başka bir firmaya yaptırılır. Uygulamada taşeron denilen bu firmaya mevzuat alt işveren, işi verene ise asıl işveren adını verir.
İşi başka bir firmaya vermek, o işin risklerini de bütünüyle devretmek anlamına gelmez. Bu rehber, sorumluluğun genel hatlarıyla nasıl paylaşıldığını ve sahada koordinasyonun nasıl kurulabileceğini anlatır. Sözleşmelerinizin ve somut olayların değerlendirilmesi için bir hukukçudan görüş almanız gerekir.
Asıl işveren ve alt işveren kimdir?
4857 sayılı İş Kanunu'na göre alt işveren; bir işverenden, işyerinde yürüttüğü mal ya da hizmet üretimine ilişkin yardımcı işlerde veya asıl işin uzmanlık gerektiren bir bölümünde iş alan ve bu iş için görevlendirdiği işçilerini yalnızca o işyerinde çalıştıran diğer işverendir.
Her iş verme ilişkisi asıl işveren ve alt işveren ilişkisi sayılmaz. İşin anahtar teslim olarak bütünüyle bir başkasına bırakılması ya da yalnızca mal alımı gibi durumlarda değerlendirme farklı olabilir. Buna karşılık kâğıt üzerinde alt işveren görünen, gerçekte ise işçileri asıl işverenin yönettiği ilişkiler de hukuken geçersiz sayılabilir. Hangi ilişkinin hangi sonuca bağlanacağı sözleşmeye ve fiilî duruma göre belirlenir.
Sorumluluk nasıl paylaşılır?
Alt işveren, kendi çalışanlarının işverenidir. İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirmek, risk değerlendirmesi yapmak, eğitim vermek, sağlık gözetimini sağlamak gibi yükümlülükler kendi çalışanları bakımından öncelikle ona aittir.
Bununla birlikte İş Kanunu, asıl işvereni alt işverenin işçilerine karşı o işyeriyle ilgili yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumlu tutar. Birlikte sorumluluk, zarar gören çalışanın ya da yakınlarının talebini her iki işverene de yöneltebilmesi anlamına gelir. Sosyal güvenlik mevzuatında da benzer bir birlikte sorumluluk düzeni vardır.
Bu nedenle alt işverenin eksikleri asıl işveren için de risk oluşturur. Sözleşmeye sorumluluğun tümüyle alt işverene ait olduğunu yazmak, iki işveren arasındaki iç ilişkide sonuç doğurabilir; ancak çalışana ve kamu kurumlarına karşı sorumluluğu kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
Koordinasyon yükümlülüğü
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, aynı çalışma alanını paylaşan işverenlerin iş birliği yapmasını, çalışmalarını koordine etmesini ve birbirlerini riskler konusunda bilgilendirmesini ister. Birinin yaptığı iş diğerinin çalışanını tehlikeye sokabilir: bir ekibin sıcak çalışması, yanındaki ekibin kullandığı yanıcı maddeyle birleştiğinde risk iki işverenin de sorunudur.
Koordinasyonun başlıca araçları şunlardır:
- Risk değerlendirmesi: Alt işveren kendi işine ilişkin risk değerlendirmesini hazırlar ve bir örneğini asıl işverene verir. Asıl işveren bu çalışmaları denetler, koordine eder ve kendi risk değerlendirmesiyle bütünleştirir.
- İş sağlığı ve güvenliği kurulu: İlişki altı aydan uzun sürüyorsa kurul, tarafların çalışan sayısına göre ayrı ayrı ya da ortak oluşturulur veya taraflardan biri diğerinin kuruluna temsilci gönderir. Koordinasyonu asıl işveren sağlar.
- Eğitim: Asıl işveren, alt işveren çalışanlarının eğitimlerinden alt işverenle birlikte sorumludur. İşyerine özgü riskler ve kurallar sahaya girişte ayrıca anlatılmalıdır.
- Acil durum: Alt işveren çalışanları da işyerinin acil durum planı, toplanma yeri ve tahliye yolları konusunda bilgilendirilir ve tatbikatlara katılır.
- Bilgi paylaşımı: Asıl işveren, işyerindeki riskleri ve alınan önlemleri alt işverene bildirir; alt işveren de bu bilgiyi kendi çalışanlarına aktarır.
İşe başlamadan önce istenebilecek belgeler
Hangi belgelerin isteneceği işin niteliğine ve tehlike sınıfına göre değişir. Asıl işverenlerin uygulamada sıklıkla kontrol ettiği başlıklar aşağıdadır. Liste, sorumluluğu ortadan kaldıran bir güvence değil, asgari bir kontrol aracıdır.
- Çalışanların sigorta işe giriş bildirgeleri
- İş sağlığı ve güvenliği eğitimi katılım belgeleri
- İşe giriş ve periyodik muayene kayıtları
- Tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde mesleki eğitim belgeleri
- Yapılacak işe ilişkin risk değerlendirmesi ve çalışma talimatları
- Kişisel koruyucu donanım teslim tutanakları
- Getirilecek iş ekipmanlarının periyodik kontrol belgeleri
- Alt işverenin iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirmesine ilişkin kayıtlar
Sahada takip
Belgelerin tam olması sahada işin güvenli yapıldığını göstermez. Asıl işverenin, alt işverenin çalışmasını yerinde izlemesi, gördüğü uygunsuzluğu yazılı olarak bildirmesi ve giderilmesini takip etmesi gerekir. Ciddi ve yakın tehlike görüldüğünde işin durdurulabileceği sözleşmede açıkça düzenlenmelidir.
Yüksekte çalışma, kapalı alana giriş, sıcak çalışma gibi riskli işlerde iş izni uygulaması, kimin hangi koşulla çalışacağını önceden belirlemeye yarar. Yapı işlerinde ise ayrıca Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği'nin koordinasyona ilişkin özel hükümleri uygulanır.
Alt işveren çalışmalarının bağımsız bir gözle yerinde denetlenmesi ve bulguların raporlanması, verdiğimiz denetim hizmetinin kapsamındadır.
Yasal dayanak
4857 sayılı İş Kanunu, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, Alt İşverenlik Yönetmeliği, İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği, İş Sağlığı ve Güvenliği Kurulları Hakkında Yönetmelik, Çalışanların İş Sağlığı ve Güvenliği Eğitimlerinin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik, Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği.
Sık sorulanlar
Sözleşmeye tüm sorumluluk alt işverene aittir yazarsam sorumluluktan kurtulur muyum?
Hayır. Böyle bir hüküm, ödediğiniz bedeli alt işverenden isteyebilmeniz bakımından önem taşıyabilir; ancak çalışana ve kamu kurumlarına karşı Kanun'dan doğan birlikte sorumluluğu ortadan kaldırmaz. Sözleşme hükümlerini bir hukukçuyla birlikte gözden geçirmeniz gerekir.
Alt işverenin çalışanlarına eğitimi kim verir?
Eğitimi vermek öncelikle alt işverenin görevidir. Asıl işveren ise bu eğitimlerden alt işverenle birlikte sorumludur; bu nedenle eğitimlerin yapıldığını kontrol etmeli ve kendi işyerine özgü riskleri ayrıca anlatmalıdır.
Birkaç günlük bakım işi için gelen firma da alt işveren sayılır mı?
Her kısa süreli iş, hukuken asıl işveren ve alt işveren ilişkisi oluşturmayabilir. Ancak ilişkinin adı ne olursa olsun, işyerinize gelen başka işverenlerin çalışanlarını riskler konusunda bilgilendirmek ve çalışmaları koordine etmek gerekir.
Alt işverenin ayrı bir risk değerlendirmesi yapması şart mı?
Alt işveren, yürüttüğü işe ilişkin risk değerlendirmesini kendisi yapar ya da yaptırır ve bir örneğini asıl işverene verir. Asıl işveren bu çalışmayı denetler ve kendi risk değerlendirmesiyle uyumlu hâle getirir.
Bu sayfa genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; işyerinize özgü değerlendirme için iş güvenliği uzmanınıza ve işyeri hekiminize danışın.